Kategorie
Mennictwo Bizancjum

Nie ufaj kobietom, czyli smutny los Nicefora II Fokasa.

Na dobrą sprawę kolekcjonowanie monet Nicefora II Fokasa szybko się zaczyna i szybko kończy. Literatura podaje zaledwie dwa typy follisów. Monet z bardziej szlachetnych kruszców tez jest nie za wiele. Zakładając kolekcjonowanie wyłącznie miedziaków zwanych szlachetnie ,,brązami”, mamy pełen komfort 🙂

Prócz tego, opisane follisy nie są drogie. Takoż i ja nabyłem za niewygórowana kwotę follis, który prezentuje poniżej. Wiem, stan tej monety nie zachwyca, ba nawet może nie być przez niektórych akceptowalny. No ale ten miedziak ma w sobie coś… Nawet nie napomknę, że wszystkie bizantyńskie miedziaki mają to ,,coś”, co każe przymknąć oko na ich stan. I to właśnie mnie w nich pociąga. Te czasami pokraczne wizerunki, patyna starości, niebanalna historia, oraz ładunek przeszłości, każący przeciskać się im przez wieki aż do czasu gdy wylądują w czyimś zbiorze.

Mamy dwie odmiany tego follisa… Oczywiście nie uwzględniam tutaj przeróżnych odmian, wariantów stempla itp. Widzimy na zdjęciach poniżej jedną z tych odmian. Te zdjęcia poniżej przedstawiają Nicefora Fokasa trzymającego w lewej ręce kulę ziemską zwieńczoną krzyżem w prawej zaś labarum. O tych wizualnych elementach cesarskiego majestatu opisałem się w pogaduszkach o przyodziewkach cesarskich dla chętnych:

Rozbieramy cesarza…. – orderywojenne.pl

Zerknijmy na odmianę follisa (zdjęcia zapożyczone z sieci) i porównajmy go do naszego.

Odmiana follisa Nicefora II Fokasa – domena publiczna Internet
Odmiana follisa Nicefora II Fokasa – domena publiczna Internet

Wrzucę dla porównania zapożyczone zdjęcie bardziej czytelnego follisa w odmianie jaką posiadam.

Odmiana follisa Nicefora II Fokasa – domena publiczna Internet

I widzimy różnice, zamiast labarum mamy krzyż ( opisywane jako berło zwieńczone krzyżem) zamiast globu zakończonego krzyżem, mamy glob ziemski zakończony koniczynką. Jest jeszcze znana hybryda z berłem zwieńczonym krzyżem i krzyżem na globie. Ot i cała tajemnica odmian follisa. O innych monetach z bardziej szlachetnych kruszców nie wypowiem się. Ale kilka pokażę korzystając z sieciowych zasobów, by nie zrobił nam się wyłącznie monolog historyczny. Dodam jedynie, że follisy bizantyńskie bardzo często są przebitkami na monetach władców wcześniej panujących. Było to po prostu bardziej wygodne. Przebitki w bizantyńskim mennictwie to norma. Nie wiem do jakiego stopnia wykorzystywano tą technikę ,,na leniucha” w Cesarstwie Rzymskim, zwanym też Zachodnim. Ale chyba nie korzystano z tego do tego stopnia jak w Bizancjum.

Ale sam follis jest nie tyle przedmiotem tego krótkiego wpisu, co pretekstem by nakreślić kim był Nicefor II Focas.

Cesarz rządził raczej krótko, w latach 963-969. Czyli w okresie, kiedy nasz Mieszko zdecydował się na przyjęcie chrztu i poślubienie Dobrawy 🙂 Ale czy sześcioletnie rządy są krótkie? Wedle standardu sześć lat to wcale nie tak krótko, bowiem znane są przypadki cesarskich rządów bardzo ,,krótko terminowych” jakbyśmy to ujęli. Kim był i jak umarł?

Przyjemniej opowiedzieć kim był.

Nicefor II Fokas – cesarz bizantyński – domena publiczna Internet

Był z pewnością wielkim wodzem, o czym świadczą jego liczne zwycięstwa. Można by zaryzykować, że był lepszym wodzem niż cesarzem. Ale ta druga konkluzja związana jest z niefortunnym wyborem małżonki oraz pewnymi uwarunkowaniami ekonomicznymi związanymi z prowadzeniem wojen.

Pochodząc z bardzo sławnej rodziny ,,wojskowej” jak byśmy to ujęli, szybko objął dowodzenie strategicznymi jednostkami wojskowymi, mając niejako dowodzenie ,,we krwi”. Wysokie stanowisko zawdzięcza niepowodzeniom swojego ojca Bardasa Fokasa, który sromotnie przegrał spora ilość bitw z Sayf al-Daulą – emirem Aleppo. Nie mogąc sobie dać rady z Arabami, ustąpił, a na jego miejsce powołano Nicefora Fokasa. W przeciwieństwie do swojego ojca miał więcej strategicznego rozsądku, zdobył Adatę, ufortyfikowaną miejscowość o dużym znaczeniu strategicznym, oraz poprowadził zwycięską kampanię przeciwko emiratowi Krety. Po zdobyciu obleganej twierdzy i stolicy emiratu – Chandax (Heraklion), uznano go za wybitnego dowódcę, który objął strefą bizantyńskich zależności dodatkowo Kretę.

Bizantyjczycy pod wodzą Nikefora Fokasa oblegają Chandax, stolicę Emiratu Kretykronika Jana Skylitzesa, Biblioteka Narodowa, Madryt domena publiczna Internet

Pomimo zwycięstwa w Konstantynopolu odmówiono mu obrzędu zwanego ,,triumfem rzymskim” zezwalając na zwykłą owację, czyli ,,obrządek” niższej rangi. By uzmysłowić wagę ,,triumfu rzymskiego” należy wytłumaczyć że zwycięski wódz triumfator, stawa się na jeden dzień królem, poprzez właściwe obrzędy i nałożenie korony triumfalnej odpowiednich szat, a także możliwości wybijania monet z własnym wizerunkiem upamiętniających zwycięską bitwę, czy bitwy. . Wywodzący się jeszcze z czasów republikańskich rytuał, nie był specjalnie dobrze postrzegany przez cesarzy. Wiadomo, że nadmierna popularność wodza mogła przyczynić się do pewnych działań opozycji i wprowadzenia go na tron…Po triumfach na Krecie stopniowo podbija Cylicję anatolijską, z większym lub mniejszym powodzeniem. Zdobycie Aleppo zapewniało dominację Bizancjum nad tymi terenami Azji Mniejszej, a jemu samemu nadaje miano ,,Bladej śmierci Saracenów” – przydomek nader wymowny 🙂

Rok 962, Nicefor Fokas zdobywa Aleppo-kronika Jana Skylitzesa, Biblioteka Narodowa, Madryt domena publiczna Internet

Tymczasem w Konstantynopolu umiera nagle Roman II Porfirogeneta. Umiera nagle w dziwnych okolicznościach. Podobnych okolicznościach, które usunęły prawdopodobnie jego ojca Konstantyna VII Porfirogenetę ze świata zywych.

Solid przedstawiający Konstantyna VII z synem Romanem II – domena publiczna Internet

Jak do tego doszło? Otóż Roman II pojął za za żonę córkę karczmarza, Greczynkę Teofano (pierwotne imię Anastaso). Nowa żona rozpoczęła przy współudziale wielce wpływowego eunucha Józefa Bringasa, (który sprawował funkcję jakbyśmy to dzisiaj określili pierwszego ministra, czyli premiera) sieć intryg i spisków prowadzących do zabójstw . Ów eunuch wraz z Teofano oskarżani byli o otrucie Konstantyna VII, do którego ponoć mógł przyłożyć rękę i syn Roman II. Ot takie ,,rodzinne piekiełko”.

Konstantyn VII truty przez Teofano i Józefa Bardasa kronika Jana Skylitzesa, Biblioteka Narodowa, Madryt– domena publiczna Internet

Czy rzeczywiście Konstantyn VII został otruty? Tego nie wiemy i zapewne się nie dowiemy. Natomiast wypływa tutaj po raz pierwszy osoba Teofano jako intrygantki i potencjalnej trucicielki…. Sam Konstantyn to nietuzinkowa postać ,,zrodzonego z purpury” władcy, który był wielkim artystą, pisarzem, uczonym. Ale o nim kiedy indziej porozmawiamy.

Po śmierci Konstantyna VII Mamy na tronie Romana II i znowuż Teofano, czyli jego żona prawdopodobnie będzie maczała palce w jego przedwczesnej śmierci. Przed tym faktem Teofano używając intryg i zabiegów doprowadza do zesłania matki Romana II i jego sióstr do klasztoru. Nic nie stoi na przeszkodzie by zostać szarą eminencją Bizancjum i de facto rządzić cesarstwem. Roman II nie był wybitnym władcą, ba nawet należy uznać, że był wybitnie nieudolnym cesarzem, zainteresowanym jedynie uciechami cielesnymi, które rzekomo wysłały go na tamten świat. Nie jest to wykluczone, ale zarówno przeforsowanie w łóżkowych igraszkach jak i sprytna intryga Teofano mogła doprowadzić do jego śmierci, bo i tak niektórzy historycy uważają. Teofano zadbała o swoje potomstwo, ponieważ obaj synowie zostali współwładcami jeszcze za życia swojego ojca, a córka została wydana za mąż za Włodzimierza Wielkiego władcę Rusi Kijowskiej. I tutaj musimy dopisać, że starszy syn Romana i Teofano znany nam jako Bazyli II Bułgarobójca, doprowadził do kolejnego i w zasadzie ostatniego rozkwitu Bizancjum. Ale Bazylim II zajmiemy się prawdopodobnie w najbliższym czasie 🙂

Roman II zmarł w roku 963, jego następcą nie zostaje jednak żaden z małoletnich współcesarzy, lecz nasz tytułowy bohater Nicefor Fokas. Jego wybór, opromienionego sława wodza jest dobrym posunięciem.

Wjazd NIcefora Fokasa do Konstantynopola – kronika Jana Skylitzesa, Biblioteka Narodowa, Madryt– domena publiczna Internet

Ale testament Romana II wcale nie wyznacza naszego bohatera na cesarza. Otóż mamy w nim zapisane , że odpowiedzialność za ster rządów pozostaje w rękach znanego nam już eunucha Józefa Bringasa, zaś młoda wdowa Teofano, zostaje regentką władając w zastępstwie małoletnich synów. Teofano była jednak w poważnym konflikcie z Bringasem, chcąc ukrócić jego rządy postanawia uwieść (co jej przyszło z łatwością, chociaż Nicefor podobno nie był urodziwy i do Belmonda było mu daleko 😉 ) Nicefora Fokasa. Fokas ostaje ogłoszony cesarzem 16 sierpnia 963 roku, a już miesiąc później bierze ślub z Teofano. Przejęcie władzy przez Fokasa było mało ,,aksamitne” jakbyśmy to nazwali, Bringas nie chciał oddać władzy, a całość przejęcia rządów odbyła się dzięki poparciu armii. Wkrótce jednak po pierwszych spektakularnych wyczynach na polach bitewnych sukcesy militarne zaczęły opuszczać Nicefora. Chociaż szczerze tyczyło się to działań militarnych głownie na zachodzie, gdzie do głosu dochodzi Otton I Wielki. Jego wojny z cesarstwem Bizantyńskim to oczywiście oddzielny temat. Na wschodzie Fokasowi szło całkiem nieźle. No ale zaniedbywanie pozostałych dziedzin gospodarki prowadzi do tego, że Focas uwikłany zostaje w rodzinne machinacje (jego brat był oskarżany o spekulowanie cenami pszenicy). Popada w konflikty z dowódcami, ludnością Konstantynopola, zaczyna się izolować. Sukcesy wojenne stają się przeszłością, chociaż trudno było je przyćmić niepowodzeniami polityki wewnętrznej. Armia hojnie opłacana nie podnosi powszechnego buntu, poza kilkoma dowódcami. Co innego niezadowolenie ludzi, co wynika z narastającego kryzysu wywołanego jak zwykle brakiem pieniędzy, które Fokas przeznaczał w większości na działania zbrojne. Przyjaciel Jan Tzimisces, nawiązuje sekretny romans z cesarzową Teofano. Sprytna kobieta widząc chylący się wizerunek cesarza, poprzez intrygi doprowadza do jego śmierci w roku 969 w pałacu Boukoleon, w którym Fokas w obawie o własne życie się ufortyfikował.

Ruiny pałacu Boukoleon, w którym zamordowano Nicefora II Fokasa – domena publiczna Internet

W spisku aktywny udział bierze brat Nicefora – Leon. Największą radość z jego śmierci przejawiają Arabowie, którym nieźle dał ,,popalić” w trakcie wschodnich kampanii. Natomiast w świecie chrześcijańskim panuje z tego powodu raczej żałoba. Tron obejmuje Jan I Tzimisces.

Jedna z najbardziej znanych monet miliaresion Jana I Tzimiscesa – Internet

Cesarz Jan I, po początkowych porywach serca do Teofano, nieco stopuje, nie żeniąc się z nią (na skutek presji wywartej przez patriarchę Polieukta, który nie godził się na to, jeśli cesarz nie skaże innych uczestników spisku) i zsyła ,,czerwoną cesarzową” na wyspę Prinkipo. Może to uchroniło go od śmierci z jej rąk? Po śmierci Jana I Tzimiscesa, nomen omen też nie naturalnej (otruty został prawdopodobnie przez chciwego Bazylego Lekapenosa), na tron wstępuje syn Teofano i Konstantyna VII – Bazyli II, który po raz ostatni doprowadzi do potężnego rozkwitu siły Cesarstwa Bizantyńskiego, a nazwany został Bazylim II Bułgarobójcą.

Pomimo wielu kontrowersji, w tym bardzo niemiłych komentarzy w odniesieniu do jego urody, co pominąłem, Nicefor II Fokas uchodził za wybitnego wodza, któremu cześć oddano nie tak dawno upamiętniając jego imieniem jeden z greckich okrętów wojennych, a wcześniej wydając znaczek w tysiącletnią rocznicę podboju Krety.

Znaczek z Niceforem II Fokasem w 1000 letnią rocznicę
podboju Krety – domena publiczna Internet

Podkreślając jego wybitna osobowość jako żołnierza, pamiętajmy, że był on autorem sławnego podręcznika ,,taktycznego” jak byśmy to dzisiaj nazwali – Praecepta Militaria, wiekopomnego dzieła. Przez biografów był oceniany jako ten, który zainaugurował epokę bizantyjską na Wschodzie, chociaż na drodze podbojów dodajmy.

Nie da się podważyć faktu, że wytworzył przestrzeń dla podbojów swojego pasierba Bazylego II, który bardzo dał się Bułgarom we znaki, ale o tym to już w nowym roku.

Histamenon przedstawiający Nicefora II Fokasa (z brodą) wraz z Bazylim II – domena publiczna Internet

No i tak zakończyła się opowieść o zdolnym cesarzu, który zaufał kobiecie, a która go podstępnie zdradziła, o czym zawsze należy pamiętać 🙂

Pomimo różnych opinii na temat win Teofano, śmiało można ja zaliczyć w poczet kobiet które nie miały oporów by dla osiągnięcia swoich celów wyeliminować ludzi stojących jej na drodze.

Słowa umieszczone na sarkofagu Nicefora II Fokasa, niech będą i dla nas przestrogą…..

Zwyciężyłeś wszystko oprócz kobiety.….

😉

Wesołych Świąt 🙂

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Share on Social Media